τχ. 162-163
Αντιγόνη Σαμέλα, Βίκυ Ιακώβου
Στο δοκίμιό της «Ποιος ήταν ο άντρας με το Macintosh;», η Τζίνα Πολίτη προσπαθεί να λύσει τον γρίφο της εμφάνισης του «άντρα με το αδιάβροχο» στην κηδεία του Paddy Dignam στο κεφάλαιο «Άδης» στον Οδυσσέα του Τζόυς. Ο Λεοπόλδος Μπλουμ αναρωτιόταν αν είδε κανείς τον άντρα με το Macintosh και πώς έγινε άφαντος. Μέσα από μια εξονυχιστική ανάλυση της γλώσσας τού Τζόυς και των διακειμενικών αναφορών του, η Πολίτη συνδέει τον Macintosh με τον Λόγιο Τσιγγάνο, τον «Άρχοντα των λέξεων», τον Lavengro στη γλώσσα των τσιγγάνων του ομώνυμου μυθιστορήματος του George Borrow και του ομώνυμου ποιήματος του Matthew Arnold, που από μικρή ηλικία ήταν εξοικειωμένος με το ανοίκειο, τη μαγεία και τον θάνατο. Όταν ένας περιπλανώμενος Εβραίος άκουσε τον Lavengro να μουρμουρίζει αλλοπαρμένος «ιερά γράμματα», τον αναγνώρισε ως «το παιδί ενός προφήτη». Είναι κοινή η καταγωγή, «κοινό το “κισμέτ” του Τσιγγάνου και του Εβραίου. Γιατί αν η γενεαλογία τού Μπλουμ αρχίζει στην Αίγυπτο με τον Μωυσή και καταλήγει στην Ιρλανδία μέσω Ουγγαρίας, την ίδια διαδρομή ακολουθεί και εκείνη των Αιγύπτιων, αλλιώς “Γύφτων,” που είναι γνωστοί και ως “οι άνθρωποι του Φαραώ”». Και η Πολίτη καταλήγει: «Έτσι στην πρώτη ερώτηση: “Ποιος ήταν ο M’Intosh;” θα μπορούσαμε να απαντήσουμε ότι ήταν μια μοντέρνα παράλλαξη του Λόγιου Τσιγγάνου, η καταγωγή της γενεαλογίας του οποίου μπορεί να εντοπιστεί στην Αίγυπτο. Όμοια με τον γεννήτορα Μωυσή, ο Λόγιος Τσιγγάνος της “αποδημητικής φυλής” είναι ενταφιασμένος “σ’ ένα σημείο που παραμένει άγνωστο,” και παρόλο που το σώμα του κείτεται νεκρό στο μνήμα του, “παραμένει ακόμα ακμαίο όπως όταν ήταν ζωντανός.” Γιατί, όπως σημειώνει ο Άρνολντ, και σ’ αυτόν έλαχε “ο κλήρος της αθανασίας”». [1]
Οι βασικοί άξονες του έργου τής Πολίτη είναι η ανασκαφή του κειμένου ώστε κάτω από τις επάλληλες διαστρωματώσεις του να αποκαλυφτούν τα άγνωστα σημεία που θα γεννήσουν νέα ερωτήματα, καθιστώντας το σαγηνευτικό και ακμαίο, η διερεύνηση της διακειμενικότητας, η ενασχόληση με τη γενεαλογία των λογοτεχνικών ειδών και η ανάδειξη των ιδεολογικών παραμέτρων της αφήγησης. Σε κάθε περίπτωση, οι ερμηνευτικοί κώδικες συνιστούν πολιτικές πρακτικές. [2] Ο Τζόυς, όπως τον διαβάζει η Τζίνα Πολίτη, παντρεύει δύο αποσυνάγωγες ομάδες διακριτού κοινωνικού στίγματος, τους Εβραίους και τους Τσιγγάνους, ανασκευάζει στερεότυπα αποδίδοντας στους Τσιγγάνους τη λογιοσύνη και προβάλλει ως συστατικές ιδιότητες της (μη) ταυτότητας του συγγραφέα τα χαρακτηριστικά του απόβλητου: την περιπλάνηση, την αποξένωση και την προφητική ενόραση. Πολύ πριν από την ολέθρια για αυτούς δεκαετία του 1940, ο Τζόυς ανασύρει από τον τάφο εκείνους που διώκονται και προοιωνίζεται τη συμπεριληπτική μνήμη των θυμάτων του Ολοκαυτώματος, η οποία δεν θα κάνει διακρίσεις ανάμεσα σε Εβραίους και Ρομά. [ 3]
Στις μελέτες της η Τζίνα Πολίτη θέτει και εξετάζει κρίσιμα ερωτήματα: «Ποιος βλέπει, τι βλέπει, με ποιόν τρόπο βλέπει»; [4] Ποιοι πολιτικοί και κοινωνικοί παράγοντες επικαθορίζουν τα συναισθήματα; [5] Πώς η Φανταστική Λογοτεχνία ανατρέπει τον «δεσποτισμό του βλέμματος»; [6] Ποια είναι η «εγκυρότητα της όρασης ως εργαλείου γνώσης»; [7] Με ποιον τρόπο σε εποχές κοινωνικής κρίσης συμβολοποιείται ο φόβος μέσα από τις κατασκευές του γυναικείου σώματος;[8] Πώς απεικονίζονται υβριδικές ταυτότητες και συνειδήσεις σε μεταβατικές περιόδους ‒ και όχι μόνο; [9] Πώς αλληλοδιαπλέκονται οι ερμηνευτικές των τεχνών και της επιστήμης με αυτές της λογοτεχνίας; [10] Ποια είναι η επίδραση της κυρίαρχης ιδεολογίας στην απεικόνιση του πλήθους και με ποιον τρόπο η λογοτεχνία υπονομεύει την καθεστηκυία τάξη, είτε πρόκειται για τον Νόμο είτε για τα έμφυλα πρότυπα;[11] Για αυτήν που περιηγήθηκε στα πέρατα της γλώσσας όχι μόνο η λογοτεχνία αλλά και η πόλη και «η κοινωνία […] χρήζ[ουν] ερμηνευτικής ανάγνωσης».[12] Ακόμα και ο εαυτός είναι ένα «διακείμενο, ένα πεδίο παραθεμάτων διαρκώς εκτός κέντρου από τις φωνές των άλλων».[13]
Τα Σύγχρονα Θέματα έχουν φιλοξενήσει πολλά άρθρα τής Τζίνας Πολίτη. Το παρόν Αφιέρωμα είναι μια πρώτη προσπάθεια να αναδειχθούν κάποιες πτυχές της πολυσχιδούς σκέψης και δράσης της, αλλά και να φανεί πως το έργο της αποτελεί πηγή έμπνευσης για την κριτική ερμηνεία θεμάτων με τα οποία η ίδια δεν είχε συστηματικά ασχοληθεί. Το Αφιέρωμα ανοίγει με την αδημοσίευτη συνέντευξη που έδωσε τον Οκτώβριο του 2019 στην Ευφροσύνη Μαστρόκαλου, την οποία και ευχαριστούμε θερμά που μας την παραχώρησε. Οι προσωπικές εμπειρίες της Πολίτη, οι ιστορικές μνήμες της γενιάς της και οι εκτιμήσεις της για τη Μεταπολίτευση, για το παρόν και το μέλλον της χώρας (και όχι μόνο) είναι κάποια από τα νήματα με τα οποία η Πολίτη πλέκει τη ζωντανή της αφήγηση. Η Λίζυ Τσιριμώκου καταδεικνύει ότι, πέρα από τη φιλία, αυτό που συνέδεε την Καίη Τσιτσέλη με την Τζίνα Πολίτη ήταν η παιγνιώδης αναζήτηση μιας παιδικής γλώσσας που θα διέφευγε τις ένοχες αποσιωπήσεις και λογοκριμένες κατηγορίες σκέψης των ενηλίκων. Ο Σάββας Μιχαήλ, με αρωγό τις αναλύσεις της Πολίτη, αναμετριέται με τον ρευστό, πολύβουο λόγο του James Joyce στο Finnegans Wake και δείχνει πώς η μουσική πολυφωνία του «επιφέρει ένα καίριο πλήγμα στην αστική ιδεολογία της ατομικότητας». Η Φωτεινή Αποστόλου εκκινεί από τη θέση τής Πολίτη για το «φαντασιακό του περιέχοντος» για να επικεντρωθεί στις θεσμικές ελλείψεις της διερμηνείας και στους γλωσσικούς αποκλεισμούς που υφίστανται οι πρόσφυγες στη χώρα υποδοχής τους. Η Αντιγόνη Σαμέλα ανατέμνει τον ανατρεπτικό χαρακτήρα τού Σαίξπηρ εξετάζοντας το πώς η προετοιμασία για μια παράσταση του Άμλετ στην υπό ισραηλινή κατοχή Δυτική Όχθη αφυπνίζει την αποστασιοποιημένη, εξ αιτίας της μακροχρόνιας διαμονής της στο εξωτερικό, Παλαιστίνια πρωταγωνίστρια του μυθιστορήματος της Isabella Hammad, Enter Ghost. Το Αφιέρωμα κλείνει επιστρέφοντας στη φωνή της Τζίνας Πολίτη όπως φτάνει σε εμάς μέσα από τη συναρπαστική ηλεκτρονική αλληλογραφία της με τον Αριστείδη Αντονά πάνω στην ποίηση του Ελύτη και στη δυνατότητα ύπαρξης ενός ουτοπικού μέλλοντος δίχως τη νοσταλγική εξιδανίκευση του παρελθόντος. Θα θέλαμε, και πρέπει, το Αφιέρωμα αυτό να το ακολουθήσουν και άλλα. [14]
Η Τζίνα Πολίτη πέθανε στις 24 Μαΐου 2023. Μας λείπει. Μας λείπει ο τρόπος της να μεταφέρει, γραπτά ή προφορικά, τις «φωνές των άλλων» κάνοντας μας κοινωνούς της «απόλαυσης του κειμένου» και της πάντα συνυφασμένης με αυτήν υπόσχεση της έλευσης του «όχι ακόμα» που τώρα μόλις αχνοφαίνεται.
Μας λείπει ο τρόπος που υπερασπιζόταν με έλλογα επιχειρήματα και πάθος το δημόσιο πανεπιστήμιο ή την Ζακί (Ζακ Κωστόπουλο), αποδεικνύοντας με τη στάση ζωής της τις αξίες της Αριστεράς. Μας λείπουν η βροντερή, βραχνή φωνή της και το χιούμορ της. Όσοι και όσες συμμετείχαμε σε αυτό το αφιέρωμα γνωρίζουμε ότι αυτή τη «νέα Σίβυλλα», [15] στην οποία από μικρή έλαχε «ο κλήρος της αθανασίας», «δεν την πιάνεις από πουθενά!».
Η Αντιγόνη Σαμέλα είναι ιστορικός – κοινωνιολόγος.
Η Βίκυ Ιακώβου διδάσκει πολιτική φιλοσοφία στο Τμήμα Κοινωνικής Ανθρωπολογίας και Ιστορίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
[1] Τζίνα Πολίτη, «Ποιός ήταν ο άντρας με το Macintosh; Ή ένωση του Μωυσή με λόγιους Τσιγγάνους», στο Η δοκιμασία της ανάγνωσης, εκδ. Άγρα, Αθήνα 2010, σ. 177, 180, 185, 196, 198.
[2] «Οι πρακτικές της λογοτεχνικής μελέτης είναι πολιτικές πέρα για πέρα», John Frow, «Marxism and Literary History» (Οξφόρδη, σ. 4) παρατίθεται στο Τζίνα Πολίτη, Περι-διαβάζοντας την αγγλική λογοτεχνία 1593-1854. Κείμενα, ιδεολογία, το πολιτικό, εκδ. Άγρα, Αθήνα 2008, σ. 14.
[3] Βλ. Ari Joskowicz, Rain of Ash, Roma, Jews and the Holocaust, Princeton University Press, Πρίνστον 2023.
[4] Τζίνα Πολίτη, «Η ρητορική της πόλης: Από το λόγο στην εικόνα», στο Η δοκιμασία της ανάγνωσης, ό.π., σ. 128.
[5] Τζίνα Πολίτη, «Ένα νέο είδος ανθρώπου: ο άνθρωπος του συναισθήματος», στο Η δοκιμασία της ανάγνωσης, ό.π., σ. 129-145.
[6] Τζίνα Πολίτη, «Η παγίδα του βλέμματος», στο Περί αμαρτίας, πάθους, βλέμματος και άλλων τινών, εκδ. Άγρα, Αθήνα 2006, σ. 105.
[7] Τζίνα Πολίτη, «“Αυτή είναι η αγάπη σου”; Ή καταγωγή της λογομαχίας», στο Περί αμαρτίας, πάθους, βλέμματος και άλλων τινών, ό.π., σ. 51.
[8] Τζίνα Πολίτη, «Εικοτολογική ιστορία, φαλλικά θήλεα και πολιτικοί εφιάλτες: Η περίπτωση του Ουώλτερ Σκοττ», στο Δοκίμια για το ιστορικό μυθιστόρημα. Σταθμοί στην εξέλιξη του είδους, εκδ. Άγρα, Αθήνα 2004, σ. 92-96.
[9] Τζίνα Πολίτη, «Σκέψεις για την ποιητική της μετάβασης», στο Η δοκιμασία της ανάγνωσης, σ. 55-58.
[10] Τζίνα Πολίτη, «Γεγονότα και μυθοπλασίες: με αφορμή το Αβαείο του Νορθάνγκερ της Jane Austen», στο Περι-διαβάζοντας την αγγλική λογοτεχνία 1593-1854, σ. 158-159· «Η ρητορική της πόλης», ό.π. σ. 121-123· Τζίνα Πολίτη, Το μυθιστόρημα και οι προϋποθέσεις του. Αλλαγές στην εννοιολογική δομή των μυθιστορημάτων του 18ου και του 19ου αιώνα, μτφρ. Βίκυ Ιακώβου, εκδ. Νήσος, Αθήνα 2018.
[11] Τζίνα Πολίτη, «“Γουρουνίσια μάζα” κατά “πλήθους χρυσών ναρκίσσων”» και «Ανδρικός λόγος/Γυναικείος λόγος: Μεταπολεμική πεζογραφία» στο Η δοκιμασία της ανάγνωσης, ό.π. σ. 147-176 και σ. 137-145 αντιστοίχως· «Ο Σαίξπηρ και το Δίκαιο: ξαναδιαβάζοντας τον Τίτο Ανδρόνικο» στο Περι-διαβάζοντας την αγγλική λογοτεχνία 1593-1854, ό.π., σ. 31-59.
[12] «Η ρητορική της πόλης», ό.π. σ. 135, «Γεγονότα και μυθοπλασίες», ό.π., σ. 157.
[13] Τζίνα Πολίτη, «Η κατασίγαση της σιωπής» στο Στα όρια της γραφής. Δοκίμια για τους Μπέκετ, Τζόυς, Κάφκα, εκδ. Άγρα, 1999, σ. 97.
[14] Για το πλήρες βιογραφικό της Τζίνας Πολίτη και τις ελληνικές δημοσιεύσεις της, βλ. Τζίνα Πολίτη, Αναζητώντας το κλειδί, εκδ. Ερατώ, Αθήνα 2017, σ. 231-237. Έκτοτε δημοσιεύτηκαν τα: Τζίνα Πολίτη, Διαβάζοντας το Confiteor, εκδ. Πόλις, Αθήνα 2018 και Τζίνα Πολίτη, Περί μυθιστορίας, διαφθοράς και άλλων τινών, εκδ.Νήσος, Αθήνα 2022.
[15] «Η νέα Σίβυλλα» είναι ο τίτλος που έδωσε η Θάλεια Φλώρα-Καραβία στο υπέροχο πορτρέτο της Τζίνας Πολίτη το 1949.
