Για το βιβλίο: Saul Friedländer, Η ναζιστική Γερμανία και οι Εβραίοι, τ. Α΄- Β΄, μτφρ. ΄Ηλια Ιατρού, επίμ. Ρίκα Μπενβενίστε, Πόλις, Αθήνα 2013, 1378 σ.
Σταύρος Ζουμπουλάκης
τχ. 128-129, σ. 131-132
Η υποχρέωση να παρουσιάσεις μέσα σε λίγα λεπτά το μνημειώδες έργο του Σαούλ Φριντλέντερ για την εξόντωση των Εβραίων από τη ναζιστική Γερμανία, ένα έργο που πήρε είκοσι χρόνια στον συγγραφέα του για να το γράψει, φέρνει σε αμηχανία, η οποία γίνεται ακόμη μεγαλύτερη, όταν πρέπει να συνδέσεις την παρουσίαση αυτή ̶ σύμφωνα με την πρόσκληση του Κεντρικού Ισραηλιτικού Συμβουλίου της Ελλάδος ̶ με τη μνήμη της Νύχτας των Κρυστάλλων. Από πού να αρχίσεις και πού να τελειώσεις; Έλυσα την αμηχανία μου, αποφασίζοντας να ξεκινήσω έξω από το βιβλίο, για να καταλήξω προς το τέλος σε αυτό. Θα ξεκινήσω παρουσιάζοντας, με κάθε συντομία, τη διαμάχη του συγγραφέα με τον σπουδαίο Γερμανό ιστορικό Μάρτιν Μπρόσατ (Martin Broszat, 1926-1989).
Τον Μάιο του 1985, με αφορμή τη συμπλήρωση σαράντα χρόνων από την πτώση του ναζιστικού καθεστώτος, ο Μπρόσατ δημοσιεύει στο περιοδικό Merkur το κείμενο «Συνηγορία για την ιστορικοποίηση του εθνικοσοσιαλισμού» («Plädoyer für eine Historisierung des Nationalsozialismus»). Το κείμενο μεταφράστηκε και σε άλλες γλώσσες και συζητήθηκε πολύ. Ο Μπρόσατ προτείνει σε αυτή τη συνηγορία να μελετήσουμε τη ναζιστική περίοδο, όπως κάθε άλλη περίοδο της ιστορίας, σε όλες τις όψεις της, θέτοντας όλα τα δυνατά ερωτήματα. Θεωρεί πως τα σαράντα χρόνια που πέρασαν από την πτώση του ναζισμού είναι αρκετά, ώστε να πάψει να ισχύει έναντι της περιόδου αυτής η στάση της αποστασιοποίησης, του αποκλεισμού, ηθικού περισσότερο χαρακτήρα, τον οποίο επέβαλαν κυρίως τα πολιτικά διακυβεύματα της μεταπολεμικής Δυτικής Γερμανίας.
Εκ πρώτης όψεως, δεν έχει κανείς λόγο να διαφωνήσει με αυτή τη συνηγορία: ναι, να μελετηθεί ιστορικά ο ναζισμός με κάθε τρόπο και κάθε μέθοδο. Ο Φριντλέντερ όμως, που είχε όλες τις προϋποθέσεις να διαβάσει υποψιασμένα το κείμενο του συναδέλφου του, θα διαφωνήσει και θα διατυπώσει με πολλούς τρόπους τη διαφωνία του. Θα μπορούσαμε να φανταστούμε έναν φιλόσοφο, έναν πολιτικό επιστήμονα, έναν συγγραφέα να διαφωνούν, αλλά ένας ιστορικός να διαφωνεί με την ιστορικοποίηση είναι κάτι που αξίζει την προσοχή μας. Το 1987 θα δημοσιεύσει το κείμενό του «Μερικές σκέψεις για την ιστορικοποίηση του εθνικοσοσιαλισμού» («Some Reflections on the Historicization of National Socialism», στην ισραηλινή επετηρίδα Tel Aviver Jahrbuch für Deutsche Geschichte, τόμ. 16, 1987, σ. 310-24). Τα πράγματα δεν θα σταματήσουν εκεί. Οι δύο ιστορικοί θα συμφωνήσουν να αλληλογραφήσουν δημόσια με έξι συνολικά γράμματα, από τρία ο καθένας. Και οι έξι αυτές επιστολές θα μεταφραστούν επίσης και σε άλλες γλώσσες και θα συζητηθούν πολύ.
Ο Σταύρος Ζουμπουλάκης είναι συγγραφέας. Τελευταίο βιβλίο του: Χριστιανισμός της χαράς. Η μαρτυρία του πάπα Φραγκίσκου (Πόλις 2015)
