Κώστας Γούσης
τχ. 164-165
Ο George Steiner έγραψε κάποτε για την ευγνωμοσύνη που νιώθει κανείς απέναντι σε εκείνους που έχει στον νου του όταν γράφει, αναρωτώμενος: «Ποιος μπορεί να ξέρει αν αυτά που γράφω είναι ανοησίες;». Είναι μια στιγμή κάθαρσης, όταν σε κυριεύει η αγωνία για το πώς θα κρίνουν αυτοί οι άνθρωποι το έργο σου, ακόμη κι αν το συναντήσουν τυχαία, χωρίς ποτέ να τους το έχεις απευθύνει. Το πιο μοναχικό πράγμα, συνεχίζει ο Steiner, είναι να έχουν εκλείψει όσοι και όσες θα μπορούσαν να συνομιλήσουν με το έργο σου με τέτοιον τρόπο.
Αναμφίβολα, με την απώλεια του Ευτύχη Μπιτσάκη, η μοναξιά στην οποία αναφέρεται ο Steiner γίνεται πιο έντονη για τους πολλούς κύκλους της αριστερής και ευρύτερα προοδευτικής διανόησης, επάλληλους ή μη, για τους οποίους υπήρξε σταθερό και αναντικατάστατο σημείο αναφοράς. Στα 98 του χρόνια παρέμενε ενεργός, συμμετέχοντας σε εκδηλώσεις, συζητήσεις και πολιτικές πρωτοβουλίες, ενώ μόλις πέρσι εξέδωσε το τελευταίο του βιβλίο με τίτλο Για μια εγκόσμια ηθική. Ανήκοντας στη γενιά της Αντίστασης, η ένταξή του στην ΕΠΟΝ (1943) και στο ΚΚΕ (1944) καθόρισε την πορεία της ζωής του. Η φυλακή και η εξορία κατά την περίοδο της καχεκτικής δημοκρατίας διέκοψαν βίαια τις σπουδές του· δεν ανέκοψαν όμως το πάθος του για το ερώτημα του άγνωστου και του σύμπαντος, για το «λυτρωτικό θαυμάζειν», όπως το έλεγε, που τον οδήγησε στα μέσα της δεκαετίας του 1960 στις σπουδές θεωρητικής φυσικής και φιλοσοφίας στο Παρίσι.
Ως πανεπιστημιακός δάσκαλος και αγωνιστής, συχνά από καθοδηγητικές θέσεις, στη μεγάλη περιπέτεια του κομμουνισμού, ο Ευτύχης Μπιτσάκης εκπροσώπησε έναν τύπο διανοούμενου που σπανίζει όλο και περισσότερο στις μέρες μας. Προτάσσοντας την ευθύνη των επιστημόνων απέναντι στο κοινωνικό γίγνεσθαι και τη φροντίδα για συλλογική ανάπτυξη της θεωρίας, συνέβαλε καθοριστικά, με αξιοσημείωτη αφοσίωση και επιμονή, στη δημιουργία περιοδικών θεωρητικού και επιστημονικού προβληματισμού. Από τα Σύγχρονα Θέματα στην προδιδακτορική του περίοδο μέχρι τη Διαλεκτική και την αγαπημένη του Ουτοπία, την οποία εξέδιδε τις τρεις τελευταίες δεκαετίες (1992-2022), ο Μπιτσάκης συνέχιζε να υπερασπίζεται μέχρι τέλους τη σημασία των έντυπων θεωρητικών περιοδικών, σημαντική υπόμνηση για την εποχή μας που τα ψηφιακά μέσα τείνουν να τα μετατρέψουν σε ανάμνηση του παρελθόντος. Πριν από δύο δεκαετίες, σε άρθρο του για τη δημιουργία και την πορεία των Σύγχρονων Θεμάτων, έγραφε:
«Δεν ξεκινάμε και δεν συνεχίζουμε από το μηδέν. Η έλλογη πίστη για έναν κόσμο δικαιοσύνης και ελευθερίας, πίστη που εμψύχωνε και τα Σύγχρονα Θέματα, η αλληλεγγύη και η συντροφικότητα, οι πράξεις και οι ιδέες, υπάρχουν ως ζωοποιός πρώτη ύλη για μια αριστερά η οποία, ξεπερνώντας τις σημερινές αγκυλώσεις και τους κατακερματισμούς, θα γίνει −ελπίζουμε− κάποτε, ηγεμονική δύναμη της κοινωνίας μας».
Αυτή η έλλογη πίστη του Ευτύχη Μπιτσάκη στον «κομμουνισμό του πεπερασμένου» αποτέλεσε τη σταθερά του έργου και της ζωής του. Στο φιλοσοφικό και πολιτικό πνεύμα ενός μαρξιστικού ανθρωπισμού, τον οποίο εξέφρασε και υπερασπίστηκε, αναμετρήθηκε με το ερώτημα μιας κομμουνιστικής ηθικής: μιας ηθικής εγκόσμιας, ιστορικής και πρακτικής, που ταυτόχρονα εμπεριέχει κανονιστικές αρχές, μιας ηθικής που, αν και αντλεί πολλά από την παράδοση του Διαφωτισμού, αποκόπτεται ριζικά από τις ποικίλες εκδοχές της αστικής ηθικής και δεν συνιστά απλή συνέχεια του διαφωτιστικού προγράμματος.
Παράλληλα, τόνιζε την ανάγκη να μη σιωπούμε για τα «οικεία κακά» και να «διδασκόμαστε από τα λάθη και τις τραγωδίες μας». Υπενθύμιζε ότι τα λάθη είναι αναπόφευκτα τόσο στη θεωρία όσο και στην πράξη, και έθετε για την ελαχιστοποίησή τους μια σειρά προϋποθέσεων, όπως την πλήρη και ελεύθερη πληροφόρηση, τη συζήτηση και τη θεωρητική διερεύνηση των γεγονότων, τη δημοσιότητα των συζητήσεων, το δικαίωμα (και καθήκον) για έκφραση γνώμης, τη θεωρητικοποίηση της πρακτικής και την καθοδήγηση της πράξης με βάση τη θεωρία.
Στο ίδιο πνεύμα, σε άρθρο του στο Πριν το φθινόπωρο του 1989 –την περίοδο που αποχώρησε από το ΚΚΕ και εντάχθηκε στο Νέο Αριστερό Ρεύμα– με τίτλο «Αντιθέσεις και Δημοκρατία στα Κομμουνιστικά Κόμματα», σημείωνε ότι η ύπαρξη διαφορών, παρά την καταρχήν ταυτόσημη ταξική άποψη, είναι γνωσιοθεωρητικά νόμιμη. Αφορούν, έγραφε, διαφορετικούς τρόπους συνειδητοποίησης του κοινωνικού είναι, των δυνατοτήτων της ιστορικής στιγμής και, κατ’ επέκταση, των πολιτικών καθηκόντων. Και προέτρεπε οι αντιθέσεις αυτές να επιλύονται με συντροφική αντιπαράθεση, στη βάση της κριτικής και της αυτοκριτικής.
Υπ’ αυτή την έννοια, η επιμονή στην κριτική και την αυτοκριτική διατρέχει όλο το έργο του. Η έγνοια του για τον μαρξισμό ήταν να ανακτηθεί το επιστημονικό κεκτημένο της θεωρίας μέσα από μια διαδικασία ανελέητης κριτικής και να αναπτυχθεί δημιουργικά, ώστε να ανταποκριθεί στις προκλήσεις ενός κόσμου που, όπως το διατύπωνε, «μεταβάλλεται με ιλιγγιώδεις ρυθμούς και κατολισθαίνει σε μια ασύλληπτη νεωτερική βαρβαρότητα».
Κλείνοντας, αξίζει να επισημανθεί η αναμέτρησή του με το ερώτημα του νοήματος της ζωής και το δράμα του θανάτου. Μπροστά στη συνειδητοποίηση ότι είμαστε πεπερασμένοι τόσο ως άτομα όσο και ως ανθρώπινο είδος, ο Μπιτσάκης προτάσσει τη δημιουργική πράξη. Σε αντιπαράθεση με την απατηλή ελπίδα μιας μέλλουσας ζωής, έγραφε πως «ο παρών (και μοναδικός) χρόνος μπορεί να συντίθεται από ουσιαστικές στιγμές χάρη στην ενθουσιαστική βίωση της καθημερινότητας». Στο τελευταίο του βιβλίο επιστρέφει σε αυτό το μέγα ερώτημα και σημειώνει: «Και, παρόλη την υπέρβαση της πρόσκαιρης ατομικότητας μέσα στο κοινωνικό έργο, το δράμα του θανάτου θα ανασύρει πάντα στο πεδίο της συνείδησης τα οριακά ερωτήματα για τη ζωή, αν όχι τον φόβο και την απελπισία. Μια ζωή δημιουργική και πλήρης βοηθά στη νηφάλια αντιμετώπιση του τέλους. Μπορεί ο ποιητής-αγωνιστής να λέει για το κόμμα του: “Με έκανες άφθαρτο, γιατί με σένα δεν τελειώνει ποτέ η ζωή μου” (Pablo Neruda)∙ κι ωστόσο η ζωή τελειώνει, έστω κι αν το έργο του ατόμου συνεχίζεται μέσα στη ζωή των επόμενων γενεών».
Οι θεματικές που επιχειρήθηκε να αναδειχθούν σε αυτό το σύντομο σημείωμα, μαζί με τη συνεισφορά του σε μια διαλεκτική αντίληψη της φύσης και της κοινωνίας, μαρτυρούν το βαθύ και πρωτότυπο χνάρι που αφήνει ο Ευτύχης Μπιτσάκης στους θεωρητικούς και πολιτικούς προβληματισμούς του παρόντος και τη σπουδαία παρακαταθήκη του για τις επόμενες γενιές. Η ικανότητά του να προσανατολίζει τη συζήτηση στα θεμελιώδη προβλήματα του σύγχρονου κόσμου και η συνολική του συμβολή στη φιλοσοφία, την επιστήμη και την πολιτική μάς καλούν, ιδίως σε περιόδους που στενεύουν τα περάσματα, να βαδίσουμε ξανά και ξανά στους δρόμους που άνοιξε, μελετώντας και συνεχίζοντας το έργο του.
Ο Κώστας Γούσης διδάσκει στο Τμήμα Κοινωνιολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
[1] Ο Steiner έγραψε τα λόγια αυτά για να δείξει πόσο του στοίχησε ο θάνατος του Georg Lukács, ποια ήταν η επιρροή του και πόσο του λείπει στο «Interview with George Steiner» στο Eva L. Corredor (επιμ.) Lukács After Communism: Interviews with Contemporary Intellectuals, Duke University Press Books, 1997, σ. 66.
[2] Ευτύχης Μπιτσάκης, Για μια εγκόσμια ηθική, Α/συνέχεια, 2024.
[3] Ευτύχης Μπιτσάκης, «Γνωρίζουμε τον κόσμο αλλάζοντάς τον», συνέντευξη στην Αναστασία Καλαφάτη, στο https://tvxs.gr/life-plus/paideia/eytyxis-mpitsakis-gnorizoyme-ton-kosmo-allazontas-ton/ (πρόσβαση: 20.9.2025).
[4] Αυτ.
[5] Ευτύχης Μπιτσάκης, «Σύγχρονα Θέματα: η δημιουργία, ο χαρακτήρας και η πορεία του περιοδικού στην προδικτατορική περίοδο», Σύγχρονα Θέματα 89 (2005), σ. 10.
[6] Ευτύχης Μπιτσάκης, Ανθρώπινη Φύση. Για έναν κομμουνισμό του πεπερασμένου, Τόπος, 2013.
[7] Ευτύχης Μπιτσάκης, Δρόμοι της Διαλεκτικής, Άγρα, 2003, σ. 224.
[8] Αυτ., σ. 274.
[9] Αυτ., σ. 244.
[10] Ευτύχης Μπιτσάκης, Θεωρία και πράξη. Προβλήματα φιλοσοφίας του ανθρώπου, Gutenberg, 2003, σ. 185.
[11] Ευτύχης Μπιτσάκης, «Αντιθέσεις και Δημοκρατία στα Κομμουνιστικά Κόμματα», ΠΡΙΝ, 6 (1989), σ. 54.
[12] Μπιτσάκης, Θεωρία και πράξη. Προβλήματα φιλοσοφίας του ανθρώπου, ό.π., σ. 277.
[13] Μπιτσάκης, Δρόμοι της Διαλεκτικής, ό.π., σ. 268.
[14] Μπιτσάκης, Για μια εγκόσμια ηθική, ό.π., σ. 10.
