Τχ. 158-159
Χριστίνα Κωνσταντακοπούλου
Εισαγωγή – Αρχαία νησιωτικότητα
«Όπως ο ουρανός είναι διακοσμημένος με αστέρια, έτσι και το Αιγαίο διακοσμείται με τα νησιά του», δήλωνε ο Αίλιος Αριστείδης τον δεύτερο αιώνα μ.Χ., στο έργο του ´Υμνος στο Αιγαίο. Πράγματι, η παρουσία τόσο μεγάλου αριθμού νησιών κάνει το Αιγαίο μια μοναδική θάλασσα. Οι Οθωμανοί το ονόμαζαν Adalar Denizi (θάλασσα των νησιών). Αυτή η πολυπληθής παρουσία νησιών, και κατ᾽ επέκταση η αντίληψη των νησιών ως σταθμών επικοινωνίας στα πολιτικά, πολιτισμικά, θρησκευτικά και οικονομικά δίκτυα της αρχαιότητας εμφανίζεται σε πολλές ιστορίες από το κλασικό παρελθόν. Το όνομα Κυκλάδες, μας λέει ο Ρωμαίος γεωγράφος Στράβωνας, προέρχεται από το ότι τα νησιά «κυκλώνουν» τη Δήλο. Ο Καλλίμαχος, στον Ύμνο για την Δήλο, μας παρέδωσε μια ποιητική εικόνα αυτού του κύκλου των νησιών: τα νησιά φτιάχνουν έναν κύκλο γύρω από τη Δήλο, και χορεύουν. Η εικόνα του χορού των νησιών είναι μια σημαντική απεικόνιση της νησιωτικότητας στις αρχαίες πηγές και εκφράζει με ποιητικό τρόπο μια αντίληψη συνδεσιμότητας.
Απομονωμένοι τόποι – τα νησιά ως ουτοπία
Τέτοιες ιστορίες συνδεσιμότητας, όμως, δεν είναι οι μόνες που απαντούμε στις αρχαίες πηγές. Τουναντίον, η βασική απεικόνιση των νησιών στις πηγές σχετίζεται με εικόνες απομόνωσης και αποξένωσης. Ας πάρουμε, για παράδειγμα, ένα από τα σημαντικότερα έργα της αρχαίας γραμματείας, την Οδύσσεια του Ομήρου. Η Οδύσσεια περιέχει την περιγραφή μιας σειράς νησιών, που εμφανίζονται ως σταθμοί, είτε βοηθητικοί είτε εχθρικοί, στο ταξίδι επιστροφής του Οδυσσέα στην Ιθάκη. Τα νησιά αυτά είναι κατά κανόνα απομονωμένα, τόποι με εξωτικά χαρακτηριστικά, συχνά γεμάτοι κινδύνους για τον ήρωα. Από την Κίρκη και το μαγικό της νησί, όπου οι σύντροφοι του Οδυσσέα μεταμορφώνονται σε γουρούνια, στο νησί του Αιόλου, το οποίο είναι περιτριγυρισμένο από ένα χάλκινο τείχος (άλλο ένα στοιχείο που υπογραμμίζει την απομόνωση του νησιού), στο νησί των Κυκλώπων, όπου τόσοι σύντροφοι του Οδυσσέα χάνονται, μέχρι το νησί της Καλυψούς, όπου ο ήρωας παραμένει φυλακισμένος και απομονωμένος για εννιά χρόνια· όλα αυτά τα νησιωτικά τοπία χαρακτηρίζονται από απομόνωση και αποκλεισμό από τον γεωγραφικό χώρο που τα περιβάλλει.
[…]
Η Χριστίνα Κωνσταντακοπούλου είναι εντεταλμένη ερευνήτρια στον Τομέα Ελληνικής και Ρωμαϊκής Αρχαιότητας στο Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών.
