Τχ. 158-159
Χρύσα Κατσογριδάκη
Ο μονοδιάστατος άνθρωπος είναι ίσως το δημοφιλέστερο και το πιο αντιπροσωπευτικό κείμενο του Χέρμπερτ Μαρκούζε [Herbert Marcuse]. Δημοσιεύεται για πρώτη φορά το 1964 και συνιστά την κορυφαία στιγμή στη διανοητική πορεία ενός μεγάλου στοχαστή. Το βιβλίο αυτό αντιπροσωπεύει μια κριτική παρουσίαση της σύγχρονης καπιταλιστικής κοινωνίας ως ολοκληρωτικής κοινωνίας που χαρακτηρίζεται από την υποχώρηση της κριτικής (αρνητικής) ορθολογικότητας, τη διεύρυνση της κυριαρχίας και την ενσωμάτωση του υποκειμένου σε έναν απρόσωπο κοινωνικό μηχανισμό. Τον Φεβρουάριο του 2020 οι εκδόσεις Πεδίο παρουσίασαν μια νέα μετάφραση την οποία υπογράφει η Κατερίνα Γούλα και επιμελείται ο Αλέξανδρος Κουτσογιάννης. Η έκδοση αυτή μας δίνει την ευκαιρία να περιηγηθούμε εκ νέου στα βασικά επιχειρήματα του βιβλίου αναδεικνύοντας τη σημασία και την επικαιρότητά του στη σημερινή συγκυρία. Το βιβλίο χωρίζεται σε τρεις βασικές ενότητες με συνολικά δέκα κεφάλαια. Περιλαμβάνει επίσης την εισαγωγή του Ντάγκλας Κέλνερ στη δεύτερη έκδοση του 1991, την εισαγωγή του Χέρμπερτ Μαρκούζε στην πρώτη έκδοση του 1964 και ολοκληρώνεται με το ιδιαίτερα ενδιαφέρον και κατατοπιστικό επίμετρο του Αλέξανδρου Κουτσογιάννη.
Η σημασία του Ο μονοδιάστατος άνθρωπος έγκειται στην αξιοποίηση της εγελιανομαρξικής παράδοσης –και μάλιστα στο πλαίσιο μιας γενικευμένης κρίσης του μαρξισμού– με σκοπό τη διάσωση της αρνητικής φιλοσοφικής σκέψης ως απάντηση στις σύγχρονες μορφές θετικισμού και κομφορμισμού. Το πρόγραμμα αυτό, στο οποίο ο Μαρκούζε στρέφεται ήδη από τη δεκαετία του 1930, φαίνεται να κορυφώνεται εδώ μεσολαβημένο και από την μακρόχρονη διαμονή του στοχαστή στις ΗΠΑ της αυξανόμενης βιομηχανοποίησης και του ακραίου καταναλωτισμού. Παράλληλα, Ο μονοδιάστατος άνθρωπος έρχεται να συμβάλλει σε μια ευρύτερη συζήτηση, κεφαλαιώδους σημασίας για την κοινωνική και πολιτική θεωρία του 20ού αιώνα, σχετικά με την ανάλυση και την κριτική της εργαλειακής ορθολογικότητας. Ο Μαρκούζε αναφέρεται στη συντηρητικοποίηση του Λόγου, την ταύτισή του με την κατεστημένη πραγματικότητα και την μετατροπή του από όργανο κριτικής σε όργανο κυριαρχίας.
[…]
Η Χρύσα Κατσογριδάκη είναι υποψήφια διδάκτωρ πολιτικής φιλοσοφίας του Τμήματος Κοινωνικής Ανθρωπολογίας και Ιστορίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου.
