Δήμητρα Μαρέτα
Τχ. 155-156
Εισαγωγή
Τα τελευταία χρόνια επανέρχεται ένα ζήτημα το οποίο στις φιλελεύθερες δημοκρατίες θεωρούταν ότι είχε επιλυθεί: η σχέση κράτους και θρησκείας και η αντιμετώπιση από το κράτος εντάσεων που υποκρύπτουν ή οφείλονται με σαφήνεια σε θρησκευτικά κίνητρα. Ενώ η δυναμική αυτού του φαινομένου είναι σε εξέλιξη, η απορία των φιλελεύθερων δημοκρατιών να σταθούν έναντι αυτών των ζητημάτων δημιουργεί την ανάγκη να εξεταστεί εκ νέου η ίδια η φιλελεύθερη θεωρία. Προκειμένου να τεθούν τα σχετικά ζητήματα από φιλελεύθερη οπτική, το παρόν άρθρο εξετάζει τη σχέση κράτους και θρησκείας στους δύο ίσως σημαντικότερους φιλελεύθερους στοχαστές του 17ου και 19ου αιώνα, τον John Locke (Τζον Λοκ) και τον John Stuart Mill (Τζον Στούαρτ Μιλ). Συγκεκριμένα, εξετάζει αφενός τη θεολογία του Λοκ στη διαδικασία συγκρότησης του κράτους και τη διαμάχη σχετικά με την εκκοσμίκευσή του, σε αναφορά με τα ζητήματα πολιτικής σταθερότητας που προκύπτουν ως απόρροια θρησκευτικών αντιπαραθέσεων και συγκρούσεων της εποχής του· αφετέρου εξετάζει τη σκέψη του Μιλ σε σχέση με τη θέση της θρησκείας στο σύγχρονο κράτος, τις θρησκευτικές ελευθερίες, αλλά και σε σχέση με την ίδια την αξία της θρησκείας ως προς την ηθική συγκρότηση της κοινωνίας και την επιστημολογική βάση της θρησκείας. Η προσέγγιση του Μιλ στο ζήτημα αυτό έχει κατεξοχήν μελετηθεί ως φιλοσοφική ή ηθική,1 και όχι από τη σκοπιά της πολιτικής ανάγνωσης της σχέσης της με το χαρακτήρα και τους σκοπούς του κράτους.2 Έτσι, παρόλο που είναι δυνατό να υποστηριχθεί ότι οι παρατηρήσεις του και η συνεισφορά του στο πεδίο της φιλοσοφίας της θρησκείας δεν συνιστούν ιδιαίτερη πρωτοτυπία,3 είναι από την άλλη πλευρά δυνατό να υποστηριχθεί ότι, αν η βαρύτητα δοθεί στην κριτική του στο χριστιανισμό, τόσο στα τρία σχετικά του δοκίμια, όσο και στις οξυδερκείς παρατηρήσεις του σχετικά με τη θρησκεία στο Περί Ελευθερίας, μπορούμε να εξάγουμε μια σειρά από χρήσιμα συμπεράσματα όχι μόνο για την εξέλιξη της σκέψης του Μιλ και του φιλελευθερισμού εν γένει στο ζήτημα της σχέσης κράτους και θρησκείας, αλλά και για τη σχέση αυτή στις σύγχρονες κοινωνίες.
[…]
Η Δήμητρα Μαρέτα είναι διδάκτωρ Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και μεταδιδακτορική ερευνήτρια στο Τμήμα Πολιτικών Επιστημών ΑΠΘ
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
1. Βλ. ενδεικτικά Henry John McCloskey, John Stuart Mill: A Critical Study, Macmillan, Λονδίνο 1971, σ. 161–72, και Alan Millar, “Mill on Religion,” in The Cambridge Companion to Mill, ed. John Skorupski (Cambridge ; New York: Cambridge University Press, 1998), σ. 176–202.
2. McCloskey, John Stuart Mill, σ. 161–72· Millar, “Mill on Religion,” σ. 176–202.
3. McCloskey, John Stuart Mill, σ. 174.
