Τχ. 164-165
ΤΟ ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΕΠΙΜΕΛΗΘΗΚΕ Η ΕΛΕΝΑ ΧΑΜΑΛΙΔΗ
Εισαγωγή της επιμελήτριας
Βουβούλα Σκούρα, Βουβούλα Κωστοπούλου [Σκούρα] και Voula Costopoulos: αν όχι με απόλυτη αντιστοιχία, τα επώνυμα και η υπογραφή συνδέονται με διαφορετικές περιόδους όχι μόνο της προσωπικής της ζωής, αλλά και με τις χώρες (Ελλάδα και Αγγλία) και τους διαφορετικούς καλλιτεχνικούς και επαγγελματικούς χώρους στους οποίους έχει δραστηριοποιηθεί και δημιουργήσει. Στενή συνεργάτιδα των Σύγχρονων Θεμάτων από το 1978, υπεύθυνη της καλλιτεχνικής επιμέλειας του εντύπου και μέλος της παρέας των φίλων της εκδοτικής ομάδας, η Βουβούλα Σκούρα είναι σε άλλους γνωστή ως γραφίστρια και εικονογράφος και σε άλλους για το φιλμικό της έργο. Σε λιγότερους ακόμη είναι γνωστό το εικαστικό της έργο, ενώ μεγάλο μέρος της συνολικής εργασίας της παραμένει αφανές για τους πολλούς, καθώς μέχρι πρόσφατα ίσως το όνομα του γραφίστα −όπως και του φωτογράφου− δεν αναφερόταν παρά σπάνια στις εκδόσεις. Ας σημειωθεί εδώ επίσης πως η Σκούρα έχει καταγράψει φωτογραφικά, αν και ανεπίσημα, ένα μεγάλο μέρος της ιστορίας του τόπου και του αριστερού κινήματος [1]. Το αφιέρωμα αυτό έχει ως στόχο όχι μόνο να την τιμήσει, αλλά και −τη στιγμή του αποχαιρετισμού− να τη συστήσει καλύτερα στο ίδιο το περιοδικό και στους φίλους και αναγνώστες του.
Η σχέση της Βουβούλας Σκούρα με τα Σύγχρονα Θέματα ξεκινά στα πρώτα χρόνια της μεταπολίτευσης, το 1977, όταν ο Γιώργος Πρεβελάκης και ο Κώστας Γαβρόγλου τής μιλούν για πρώτη φορά «για το παλιό περιοδικό του Χρυσολούρη που θα ξανακυκλοφορούσε… Αυτή ήταν η αρχή…». Στο περιοδικό συναντήθηκε στη συνέχεια με παλιούς φίλους, τoν Στέφανο Πεσμαζόγλου, τoν Νίκο Αλιβιζάτο, τον Σάββα Τσιλένη. Η Σκούρα βλέπει στα τεύχη των Σύγχρονων Θεμάτων την εξέλιξη των γραφικών τεχνών και μια πορεία παράλληλη με την πορεία των αισθητικών της αναζητήσεων, αν και, όπως λέει, «στο ίδιο το περιοδικό δεν ανέφερα ποτέ την άλλη μου εικαστική πλευρά, ούτε σαν εικονογράφηση». Ως προς την προσωπική της συμβολή στην εικονογράφηση των Σύγχρονων Θεμάτων, επισημαίνει: «Ειδικά την πρώτη περίοδο, πολλά τεύχη συνοδεύονταν από υλικό, από ντοκουμέντα, και αυτά μπαίνανε ατόφια. Οι παρεμβάσεις μου, η προσπάθεια να παρέμβω γινόταν σε κείμενα που δεν είχαν αντίστοιχη εικονογράφηση. Η εικονογράφηση μέσα γινόταν με έναν ποπ τρόπο στα πρώτα τεύχη μέχρι που έχουμε την εφαρμογή του νόμου για το copyright, τα πνευματικά δικαιώματα στη δεκαετία του 1980 – πολύ βασικό για το πώς αλλάζει το περιοδικό. Η ελευθερία με την οποία παρουσιάζαμε εικόνες μέχρι τότε ήταν πολύ σημαντικό ζήτημα. Με την εφαρμογή του νόμου γίναμε προσεκτικοί».
Στο άρθρο της στο αφιέρωμα, η Μαρίνα Εμμανουήλ παρακολουθεί την πορεία της Βουβούλας Σκούρα από τις σπουδές της στο Τμήμα Γραφικών Τεχνών των Σχολών Δοξιάδη (ΑΤΙ, Αθηναϊκό Τεχνολογικό Ινστιτούτο), «σε μια περίοδο που ο σχεδιασμός στην Ελλάδα διαμόρφωνε τη σύγχρονη ταυτότητά του», όπως γράφει. Στη συνέχεια εστιάζει στο Λονδίνο, όπου η Βουβούλα Σκούρα αποκτά την πρώτη επαγγελματική της εμπειρία στον οίκο Pitman, και στη συμβολή της στα Σύγχρονα Θέματα, για να τεκμηριώσει και να εντάξει ιστορικά τη συγκρότηση της επαγγελματικής ταυτότητας και της αισθητικής της.
Μια άλλη παράλληλη −με αυτή των Σύγχρονων Θεμάτων− σχέση, μακροχρόνια συνεργασία και φιλία έχει η Σκούρα με την κριτικό και θεωρητικό τέχνης και θεάτρου Ελένη Βαροπούλου. Η συνεργασία ετών με τη Βαροπούλου ως κριτικό τέχνης και επιμελήτρια εκθέσεων αφορά τόσο το εικαστικό έργο της Σκούρα (και μάλιστα το λιγότερο γνωστό, τις εγκαταστάσεις) όσο και το φιλμικό. Στο θεωρητικό κείμενό της στο αφιέρωμα, η Βαροπούλου επικεντρώνεται σε αυτό το μέρος του έργου της Σκούρα, πιάνοντας το νήμα από την πρώιμη μεταπολίτευση για να αναλύσει τις «μεταπλάσεις» του ντοκουμέντου κυρίως στις εγκαταστάσεις της, και στη συνέχεια εμβαθύνοντας στη σχέση του έργου της Σκούρα με τον λόγο και με την πολιτική, καθώς και στις «πολιτικές της θέασης» των φιλμ της.
Από τις συζητήσεις με τη Βουβούλα Σκούρα, συμπεραίνει κανείς πως πίστευε πολύ στην ανάγκη τα Σύγχρονα Θέματα να αποκτήσουν μια αναγνωρίσιμη αισθητική ταυτότητα αντίστοιχη του τίτλου και των εκάστοτε θεματικών τους. Για την ίδια, σύμφωνα και με την ιστορία και το έργο της, η πολιτική παρέμβαση συνδέεται με την εικαστική πρωτοπορία. Έχει πει, για παράδειγμα: «Ιστορικά, από ό,τι γνωρίζω, αυτό το είδος των περιοδικών, δημιούργημα των μεγάλων εικαστικών ρευμάτων στον 20ό αιώνα, λειτουργούν πολύ πιο ελεύθερα από ό,τι οι εκδόσεις που ανήκουν στα μεγάλα εκδοτικά συγκροτήματα, με πιο “αυστηρή” δομή. Και βέβαια συνολικά λειτουργούν ως “παρέες” σε βασικά ιδεολογικά ζητήματα…». Και προφανώς αναφέρεται στα περιοδικά των καλλιτεχνών και των κινημάτων του μοντερνισμού. Έτσι, υπήρξαν αρκετές φορές που οι επιλογές της στην εικονογράφηση πρέπει να προκάλεσαν τουλάχιστον αμηχανία στα Σύγχρονα Θέματα. Για παράδειγμα, το διπλό εξώφυλλο με φωτογραφίες του Τσέχου Jan Saudek (εικ. 1 ) ίσως θεωρήθηκε σεξιστικό και αντιφεμινιστικό. Ο Saudek είχε αναπτύξει μια τεχνική που προσέδιδε την αίσθηση της ζωγραφικότητας στη φωτογραφία, και τη Σκούρα την ενδιέφερε κυρίως ότι ήταν κυνηγημένος και παράνομος στην Τσεχοσλοβακία ως πρωτοποριακός φωτογράφος και ότι κατάφερνε να φυγαδεύει και να δημοσιεύει τις φωτογραφίες του στο εξωτερικό όπου, αντίθετα, ήταν αναγνωρισμένος.
Στο τελευταίο άρθρο του αφιερώματος, λοιπόν, το οποίο εστιάζει στις πρακτικές του κολάζ και του μοντάζ, επιχειρείται να συνδεθούν οι διαφορετικές πλευρές του έργου της Βουβούλας Σκούρα −το γραφιστικό, το φιλμικό και το εικαστικό έργο− με το περιοδικό και εκτός περιοδικού, αλλά και να αναδειχτεί η αλληλεπίδραση μεταξύ εικαστικών και γραφικών τεχνών, ιδιαίτερα την εποχή κατά την οποία διαμορφώθηκε η ταυτότητά της ως γραφίστριας και ως εικαστικού.
Τέλος, ελπίζουμε το αφιέρωμα αυτό στη Βουβούλα Σκούρα να ξεκινήσει μια συζήτηση. Το έργο της αποτελεί μέρος της ιστορίας του σύγχρονου πολιτισμού μας, και μια πτυχή του είναι η σύνδεση τέχνης και πολιτικής, η ρευστοποίηση των ορίων μεταξύ νέων και παλιών μέσων και η αλληλεπίδραση μεταξύ διαφορετικών ειδών τεχνών της εικόνας.
Η Βουβούλα Σκούρα έχει σχεδιάσει και εικονογραφήσει, μεταξύ άλλων, αντιδικτατορικές αφίσες ή αφίσες της ΕΦΕΕ στο Λονδίνο την περίοδο της δικτατορίας, το υπόμνημα του Βλάση Κανιάρη για την υποψηφιότητά του στην Αρχιτεκτονική Σχολή στη μεταπολίτευση και τον κατάλογο της συμμετοχής του στην Μπιενάλε της Βενετίας, αναρίθμητες αφίσες και προγράμματα θεάτρου για τα ΔΗΠΕΘΕ, για το Απλό Θέατρο και το Θέατρο Άττις∙ έχει εικονογραφήσει πολλά βιβλία καλλιτεχνών, αλλά και πολιτικών, έχει συνεργαστεί για χρόνια με το Μέγαρο Μουσικής, με το Κέντρο Ψηφιακού Πολιτισμού Φούρνος και την Πολιτιστική Πρωτεύουσα στην Πάτρα. Το 2009, μάλιστα, τιμήθηκε με το ΕΒΓΕ, Βραβείο Συνολικής Προσφοράς της Ένωσης Γραφιστών Ελλάδας. Τα έργα της, φιλμ και βίντεο, έχουν παρουσιαστεί σε διεθνή φεστιβάλ και πανεπιστήμια σε περισσότερες από πενήντα πόλεις, καθώς και στην ΕΡΤ1, στην ARTE και στο BBC. Οι ταινίες της Εσωτερική Μετανάστευση (1984) και Σκωρία Φωτός (1989) διακρίθηκαν με ειδικό έπαινο της Κριτικής Επιτροπής στο Φεστιβάλ Δράμας. Το βίντεο Μαύρο Φεγγάρι/Black Moon έλαβε το πρώτο βραβείο στο Athens Video Art Competition το 1998. Η ταινία Etel Adnan: Εξόριστες λέξεις κέρδισε το Βραβείο Ελληνικού Κέντρου Κινηματογράφου στο 10ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης (2008). Το 2023 η Βουβούλα Σκούρα βραβεύτηκε στο 11ο Φεστιβάλ Κινηματογράφου στα Χανιά για το έργο της και προβλήθηκε η τριλογία της: Η θεματική της εξορίας: Etel Adnan, James Joyce, Mέλπω Aξιώτη.
Η Έλενα Χαμαλίδη είναι αναπληρώτρια καθηγήτρια ιστορίας της τέχνης στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
[1] Βλ. Βουβούλα Σκούρα, Φωτογραφικά στιγμιότυπα ΚΚΕ Εσωτερικού, 1975-1982. EPUB Σχεδιασμός, Κώστας Κιούσης, Παραγωγή EPUBcoders. Διανομή/Διάθεση: ΑΣΚΙ.
